Kradzieże w bibliotekach, muzeach i archiwach towarzyszą tym instytucjom od zarania. Pierwsza rzymska biblioteka, przywieziona do Wiecznego Miasta w 168 r. p.n.e. przez konsula Emiliusza Paulusa, była łupem wojennym. W wiekach średnich Krzyżowcy złupili Bizancjum, na początku XVI stulecia Hiszpanie podbijając Peru wywozili całe galeony zabytków kultury Inków, w XVII wieku Szwedzi zrabowali w Polsce wszystko co miało jakąkolwiek wartość, w „wieku światła” armia Napoleona wywiozła skarby z Egiptu i Półwyspu Apenińskiego, zaś w XIX i XX stuleciu żaden kraj na świecie nie poniósł takich strat dóbr kultury jak Polska.

W historię polskich księgozbiorów, kolekcji muzealnych i zasobów archiwalnych wpisane są losy wojenne Rzeczpospolitej od połowy XVII wieku, aż po 1945 rok. Problem odzyskania utraconych, w różnych okresach historycznych, dóbr kultury, mimo upływu lat nadal jest aktualny. Choć minęło 350 lat od podpisania traktatu pokojowego w Oliwie, który posiadał klauzulę o zwrocie dóbr kultury, do dziś pałac w Sztokholmie zdobią dwa brązowe lwy pochodzące z Zamku Królewskiego, a w szwedzkich bibliotekach i muzeach jest wiele autografów, rękopisów czy druków o proweniencji polskiej.

Polska najczęściej odzyskiwała dobra kultury w oparciu o umowy międzynarodowe, np. Traktat pokoju... z 18 marca 1921 zawarty między rządami Rzeczpospolitej Polskiej, Rosyjskiej Federacji Socjalistycznych Republik Rad, Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad oraz Ukraińskiej Republiki Rad. Traktat ryski obok określenia przebiegu granicy polsko-rosyjskiej, uregulowania kwestii kosztów wojennych, repatriacji, odszkodowań oraz przyszłych umów i stosunków dyplomatycznych, gwarantował stronie polskiej zwrot zagrabionych przez carat archiwaliów, księgozbiorów, kolekcji dzieł sztuki, zbiorów numizmatycznych, mineralogicznych, archeologicznych, zestawów przyrządów naukowych oraz innych trofeów wojennych o wartości historycznej, narodowej, naukowej i kulturalnej. Zwrotowi podlegało także ewakuowane w głąb Rosji, w czasie I wojny światowej, mienie zabytkowe, wyposażenie instytucji naukowych, obrazy, biblioteki, meble czy tkaniny. Dziś niewiele jest informacji o tym co nie wróciło. Na przykład w pokamedulskim klasztorze w Wigrach wiszą ramy po obrazach, które wywieziono do Rosji, aby zrobić ich kopie, lecz oryginały nie wróciły na miejsce. W Orużennoj Pałacie na Kremlu znajduje się zabytkowy kielich z Supraśla, ufundowany monasterowi w 1506 r. przez Aleksandra Chodkiewicza (herb marszałka widnieje na stopie kielicha), wywieziony do Rosji w czasie I wojny światowej. Nadal w Kijowie jest księgozbiór Stanisława Augusta Poniatowskiego, którego powrót do kraju skutecznie blokowali eksperci ukraińscy w negocjacjach ryskich.

W latach II wojny światowej Polska utraciła prawie połowę obiektów, które należały do niej przed 1939 roku. Były wśród nich obrazy Rafaela, van Dyka, Velázqueza, księgozbiór braci Załuskich, Biblioteki Ordynacji: Zamojskich, Przeździeckich, Krasińskich, zbiory Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku i Pelplinie oraz kolekcje prywatne (np. w marcu 1940 r. w Nieborowie zjawili się nienieccy historycy sztuki, którzy wywieźli ok. 20 skrzyń najcenniejszych zbiorów z kolekcji Radziwiłłów, w tym siedemnastowieczny globus Coronellego).

Plagą bibliotek, archiwów i muzeów są kradzieże „zaprzyjaźnionych” użytkowników, a co gorsza i samych pracowników. Niejedna książka w zbiorach prywatnych trafiła doń nieoficjalnie, niejeden antykwariusz widział wywabioną pieczęć lub wydarty znak własności, niejeden raz prasa informowała, tak jak w 1933 roku: „.Studentka Uniwersytetu Warszawskiego, na wydziale humanistycznym, p. Pelagia N. wypożyczyła z biblioteki uniwersyteckiej książkę „Psychologia” prof. Witwickiego. Z książką tą poszła do domu, gdzie oczekiwał na nią znajomy, 17 letni Mojżesz Pilc. Młody człowiek wszczął ze studentką tak interesującą dysputę, że w zupełności zapomniała o książce, a on tymczasem zręcznym ruchem schował dzieło pod marynarkę, pożegnał się i wyszedł. Dopiero po upływie dłuższej chwili, panna N. stwierdziła stratę i pobiegła do rodziców obiecującego chłopca ze skargą. Ojciec natarł uszu gagatkowi i wydobył z niego relację, że książka powędrowała „na naukę hebrajskiego”, czyli po prostu znalazła się w antykwariacie na Świętokrzyskiej. Za cenę 5 zł. książkę odkupiono i studentka zwróciła ją bibliotece” [„Nowiny Codzienne” nr 234, 7 IX 1933].

Konwencja UNESCO w sprawie przeciwdziałania bezprawnemu obrotowi dobrami kultury z 14 listopada 1970 roku stworzyła nowe możliwości ubiegania się o zwrot takich dóbr krajom, mniejszościom etnicznym czy prawowitym właścicielom. W 1993 roku Rada Wspólnot Europejskich przyjęła dyrektywę w sprawie restytucji dóbr kultury, które bezprawnie wywieziono z terytorium jakiegoś państwa, zaś w dwa lata później Międzynarodowy Instytut na rzecz Ujednolicenia Prawa Prywatnego uchwalił konwencję o dobrach kultury skradzionych lub bezprawnie eksportowanych.

Mając na uwadze zasygnalizowane burzliwe dzieje całych kolekcji bibliotecznych, archiwalnych, muzealnych, a także losy pojedynczych egzemplarzy Zakład Wiedzy o Książce IINiSB bardzo serdecznie zaprasza do wzięcia udziału w międzynarodowej konferencji naukowej pt. Zagarnięte – ukryte – poszukiwane – odzyskane. W sesji zaplanowane zostały następujące panele tematyczne:
1) Zbiory przywrócone
2) Wywabiona pieczęć – rwetes w antykwarni
3) Niech kustosz czuwa...
4) Podstawy prawne restytucji i rewindykacji dóbr kultury (np. spotkanie z przedstawicielem Krajowego Zespołu do walki z przestępczością przeciwko Dziedzictwu Narodowemu Komendy Głównej Policji, Ministerstwa Spraw Zagranicznych czy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego)
5) Kradzieże książek i dzieł sztuki w kulturze masowej

Konferencja odbędzie się w dniu 19–20 września 2012 r. w Instytucie Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego, ul. Nowy Świat 69.
Prosimy o:
1) wstępną deklarację uczestnictwa wraz z tematem wystąpienia do 10 lutego 2012 r.;
2) podanie tytułów referatów wraz z abstraktami (15/20 zdań) do 15 kwietnia 2012 r.;
3) dokonanie opłaty konferencyjnej w wysokości 250 PLN do 20 czerwca 2012 r. na konto:
67116022020000000060849541
z dopiskiem
Zagarnięte – ukryte – poszukiwane – odzyskane

Przewidujemy druk materiałów konferencyjnych.

Szczegółowe informacje dotyczące programu i organizacji zostaną podane w późniejszym terminie po ustaleniu listy referentów.

Prelegenci zwolnieni są z opłaty konferencyjnej.

Zgłoszenia prosimy nadsyłać pod adresem:
Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych UW
ul. Nowy Świat 69
00–927 Warszawa
z dopiskiem Zagarnięte – ukryte – poszukiwane – odzyskane
lub
e-mail: d.pietrzkiewicz@uw.edu.pl

Zgłoszenie powinno zawierać:
1) imię i nazwisko
2) stopień naukowy
3) afiliację
4) dane adresowe (e-mail, telefon, adres korespondencyjny)
5) temat wystąpienia

Czas przewidziany na każde wystąpienie: 20 minut
Do dyspozycji prelegentów będzie przygotowany sprzęt multimedialny.

Organizatorzy konferencji:
dr hab., prof. UW Anna Kamler
mgr Dorota Pietrzkiewicz
e-mail: d.pietrzkiewicz@uw.edu.pl